Sistem Jasenovackih Koncentsacionalnih Logora

Vidi prethodnu temu Vidi sljedeću temu Go down

20100114

Komentar 

Sistem Jasenovackih Koncentsacionalnih Logora




Sistem Jasenovackih Koncentsacionalnih Logora

A nas Gospode svakog dana razapinju
na ovaj krst jasenovački.

(Đorđe Radišić OČI TRAVA)

Na teritoriji Jugoslavije u II svetskom ratu postojao je 71 koncentracioni i sabirni
logor i 329 istražnih i drugih zatvora. Jugosloveni su bili zatočeni i u 69 različitih logora
van granica Jugoslavije.Koncentracioni logor Jasenovac je po broju ubijenih zatočenika bio najveće gubilište
na tlu Jugoslavije. Od 1 706 0002 izgubljenih života u ratu3 nekoliko stotina hiljada je
ubijeno u Jasenovcu. Okupacijom Jugoslavije nacistička Nemačka i fašistička Italija osnivaju ustašku kvislinšku
tvorevinu, proglašenu pod imenom: Nezavisna Država Hrvatska.
Od uspostave NDH započeo je organizovani teror protiv stanovništva sa svim elementima
zločina protiv čovečnosti i ratnog zločina.5 Već u prvim danima ove “državne”
tvorevine, osim terora tzv. "divljih ustaša", ustvari formacija proizašlih iz organizacija
"Katoličke akcije", odnosno "Čiste katoličke akcije" nadbiskupa Stepinca i Vatikana
("Križari" i dr.), vrši se organizovani teror.6 Donošenjem niza zakonskih odredbi ustaškavlast
formalnopravnim propisima ozakonjuje sistem terora.U organizovani sistem terora
spadaju i koncentracioni logori.
Ustaše su organizovale "čitavu skalu različitih sabirališta i logora već prema svrsi
za koju su bili namjenjeni".Iako je tek 25.11.1941. formalno donesena "Zakonska odredba
o upućivanju nepoćudnih i pogibeljnih osoba na prisilni boravak u sabirne i radne logore"
mnogi od "logora smrti" već su postojali, pa čak bili i likvidirani (Slana i Metajna na Pagu,
"Danica" u Koprivnici, Jadovno kod Gospića, Kruščica kod Travnika). "Prve koncentracione
logore Pavelić je preuzeo od Banovine Hrvatske i bivšeg jugoslavenskog režima",
10 a prvi koga ustaše formiraju polovinom aprila 1941. godine je "Danica" u Koprivnici.
11 Maja 1941. osnovan je logor Jadovno kome je dodeljena uloga da se u njemu vrše masovne
likvidacije,a ovu funkciju imao je i logor Slana na otoku Pagu. U ovim gubilištima
likvidirani su i zatočenici ne samo iz logora Gospić, već iz "Danice" i dr.
Ustaše, ustvari, osnivaju čitav sistem logora: "Danica" u Koprivnici, Kerestinec, Lepoglava,
Gospić sa Jadovnim, Kruščica, Caprag, Loborgrad, Sisak, Jastrebarsko, Tenje, Slana,
Đakovo, Gornja Rijeka, Feričanci, Vinkovci, Slavonska Požega, Bjelovar, Jasenovac, Stara
Gradiška i dr., ukupno 24 logora.
Zbog italijanske reokupacije demilitarizovane zone uslovljene razvojem narodnooslobodilačkog
ustanka (započeta 15.8.1941.), ustaše su morale brzo likvidirati logore Gospić (Jadovno) i Pag (Slana).
Poslednja grupa logoraša koje ustaše nisu stigli ubiti, prebačena
je 19., 20. i 21. avgusta 1941. preko Jastrebarskog u novoformirani logor Jasenovac, a
neki i u Kruščicu kod Travnika.
Ustaška nadzorna služba (UNS), a kasnije (od 21.1.1943.) Glavno ravnateljstvo za
javni red i sigurnost osnivali su, i u njihovoj kompetenciji su bili, koncentracione logore.
Prvi ured – politički, donosio je i potvrđivao odluke o logorisanju. Treći ured neposredno
je rukovodio (Odsjek za logore), a Ustaška obrana kao vojno-policijska organizacija vršila
je obezbeđivanje logora, čuvanje i likvidaciju zatočenika.15
Osnivanjem prvih logora rukovodi neposredno Eugen-Dido Kvaternik, a njihov
šef bio je Mijo Babić – Đovani, a kad je on poginuo Vjekoslav Luburić –Maks, koji uz neke
manje prekide to ostaje do kraja NDH. Vjekoslav Luburić je neposredni organizator sistema
jasenovačkih logora.Luburić čak, početkom oktobra 1941, boravi desetak dana u
Berlinu, gde je posetio Glavnu upravu Gestapoa, koja mu je omogućila da upozna sistem
organizacije i upravljanja više nacističkih koncentracionih logora.
Koncentracioni logor Jasenovac – za razliku od provizornih i improvizovanih
logora osnovanih neposredno posle proglašenja NDH – bio je prvi sistematski izgrađivani
konclager i najveće gubilište na području okupirane Jugoslavije.
Dosadašnja istraživanja, objavljeni istoriografski radovi i memoarski zapisi nisu
decidno odgovorili na pitanje zašto je logor osnovan baš u Jasenovcu.

Ovo pitanje (zašto logor baš u Jasenovcu?) postavljeno je i na prvom naučnom
skupu u Jasenovcu 1984.20 Odgovori na ovo pitanje kreću se u relacijama geografskih,
strateških i prometnih prednosti jasenovačkog prostora na području tadašnje NDH,šta je
sigurno tačno, međutim, dosadašnja istraživanja nisu ponudila ni jedan originalni dokument
kojim bi se definitivno argumentovao odgovor na ovo pitanje.
Kompleks jasenovačkih logora nalazio se na prostoru od 210 kilometara kvadratnih,
od Krapja – 12 km zapadno od Jasenovca i Dubičkih (Baćinskih) krečana – 20-tak km
uzvodno uz Unu, do Stare Gradiške – 30-tak km istočno i od Struga na severu do linije
Draksenić – Bistrica na jugu U Jasenovcu se formira “Zapovjedničtvo sabirnih logora Jasenovac”.
Sistem jasenovačkih logora predstavljaju ustvari logori obeleženi brojevima I –
V, drugi logorski objekti i lokaliteti (stratišta, ekonomije i dr.) Redosled i vreme nastanka
pojedinih jasenovačkih logora (I i II) različito se daje u literaturi i predstavlja takođe jedno
od pitanja koje traži odgovor na bazi autentične dokumentacije.
Prihvatajući oznake za logore kako ih je dala Zemaljska komisija Hrvatske za
utvrđivanje zločina okupatora i njihovih pomagača,pošto druge podele koje se nalaze u
literaturi nemaju adekvatnu argumentaciju, a ovo saopštenje Zemaljske komisije ipak
predstavlja, u određenom vremenu, verifikovani dokument, do sada argumentovano nepobijen,
u ovom radu služimo se sistemom oznaka Zemaljske komisije.
“Jasenovac logor br. I” nalazio se kod sela Krapje, 12 km uzvodno (zapadno) od
Jasenovca. U ograđenom prostoru pored šume Gornja Krndija, neposredno uz Strug, između
sela Krapje (u kome se kasnije nalazila i Dočasnička škola) i Plesmo,25 dopremljeni
su prvi transporti u dve barake na stubovima (izgled sojenica).
“Jasenovac logor br. II” zvan “šuma” nalazio se na prostoru “Bročkih jasenina”,
pored ceste Jasenovac – Bročice, uz rub šume Donja Krndija.
U žicom ograđenom prostoru nalazile su se tri barake.
Zbog jesenjih poplava ustaše su novembra 1941. godine likvidirali logore I i II sa
većinom zatočenika, a preostali deo prebacili na prostor industrijskih objekata firme “Bačić
i drug” (1,5 km nizvodno Savom od centra Jasenovca) i tu formirali “Jasenovac logor
br. III” zvan “Ciglana”.

U samom mestu Jasenovac postojao je industrijski objekt “Kožara” koji je pretvoren
u “Logor br. IV”.Logor u Staroj Gradiški u nekim dokumentima se naziva “Zapovjedničtvo sabirnih
logora Stara Gradiška”,a u nizu dokumenata kao “Logor br. V” sistema jasenovačkih
logora.Osim zvaničnog naziva “Ustaška obrana/Zapovjedničtvo sabirnih logora Jasenovac”,
odnosno “Zapovjedničtvo sabirnih logora Jasenovac” upotrebljavani su još nazivi:
“Koncentracioni logor Jasenovac” i “Sabirni i radni logor Jasenovac”.
Kada se govori o logoru Jasenovac, misli se uglavnom na logor III - Ciglana, koji
je postojao sve do likvidacije krajem aprila 1945. godine, a kada se govori o sistemu jasenovačkih
logora misli se prvenstveno na logor III – Ciglana i logor V – Stara Gradiška,
ali, ustvari, podrazumevaju se i ostali logori i lokaliteti.
Pod “Zapovjedničtvo sabirnih logora Jasenovac” pripadali su u određenim periodima
i logori Đakovo,Lepoglava kao i ekonomije, a osim u neposrednoj blizini logora
(Mlaka, Jablanac, Bistrica, Gređani i dr.) bile su (kao svojevrsne ispostave) i u Feričancima
i Obradovcima.Osiguranje jasenovačkih logora vršile su stalno jedinice Ustaške obrane, izdvojene
iz Ureda III (Odsjek za logore) u samostalnu vojnu formaciju. Pripadnici Ustaške obrane,
pored neposrednog osiguranja logora i stražarske službe, čuvali su zatočenike na vanjskim
radovima i sudelovali u pojedinačnim i masovnim likvidacijama, te u represivnim
akcijama na širem području jasenovačkih logora.
Početkom 1942. godine Luburić osniva tzv. “sigurnosni pojas” koji se proteže od
Dubice, Jasenovca i Novske do Okučana i Stare Gradiške, od zapada prema istoku, a od
severa prema jugu nalazi se u prostoru od Psunja s jedne strane do Prosare s druge strane.
U “sigurnosnom pojasu” Ustaška obrana imala je svu vojnu i redarstveno-upravnu vlast,
čime je bila izdvojena kao posebno područje izvan kontrole upravnih i redarstvenih vlasti
Velike župe Livac – Zapolje.“Ona je u ovom pojasu bila potpuno samostalna, pa u njemu
druge vojne jedinice ili pojedinci nisu mogli provoditi nikakve mjere bez prethodnog
dogovora s Ustaškom obranom.”
Logor III bio je ograđen bodljikavom žicom, a sami zatočenici su morali 1942.
godine izgraditi zid visok 3 m koji je opasivao logor s tri strane i delimično do Save, koja
je bila prirodna zapreka. Zid se protezao 420 m sa zapadne strane, zatim 1 350 m paralelno
s prugom, te 1 300 m okomito prema Savi i 290 m s južne strane, a dalje je prirodna
prepreka bila Sava. Ukupno je zid bio dug 3 360 m.Na zidu se nalazilo 10 stražarnica i
4 tornja – osmatračnice.Kod glavnog ulaza bila je izvidnica visoka 24 metra.Oko logorskih
zidova na čitavom području bili su bunkeri od cigle ili drveta s posadama naoružanim
mitraljezima i puškama.Bunkeri su se nalazili i na prostoru južno od Gradine, na
liniji Draksenić – Međeđa, zatim istočno prema Košutarici, severozapadno uz železničku
prugu i mostove. Na pruzi se stalno kretao oklopni voz. Oko zida prostor je bio miniran.
Ustaše su raspolagali i motornim čamcem na Savi (a u određenom periodu bili su na Savi
i mađarski patrolni čamci, a za vreme ofanzive na Kozari mađarski monitori).
Sistem jasenovačkih logora osiguravao je Sdrug (Zdrug) Ustaške obrane u jačini od oko 1 500 ljudi
(stožer, dvije bojne sa sedam satnija, novačka bojna i logorski sat).
Uprava logora bila je tzv. eksterna – ustaška, na čelu sa “zapovjednikom” (imala
je 7 raznih “odsjeka”) koji su izdavali naređenja za rad, snabdevanje, određivali kazne,
isleđivanja, naređivali mučenja i likvidacije, imali kontakt s institucijama izvan logora;
dok unutarnju upravu – sa logornikom (zatočenik, najčešće iz redova kriminalaca, kažnjenih
ustaša i sl., ali bilo je i korektnih i nekompromitovanih) činili su grupnici, stotnici, pedesetnici
i desetnici (najčešće doušnici, kriminalci, batinaši).
Osnovni zadatak jasenovačkih logora bilo je uništenje ljudi, stoga sasvim opravdano
ovi logori nose naziv “logori uništenja” (Vernichtungslager). Brojna stratišta jasenovačkih
logora, nažalost, usprkos nekim provedenim istraživanjima, još uvek nisu dovoljno,
a neka nikako, istražena: neistražene grobnice i logorski prostor Krapja, neistraženo
preko 40 grobnica logora Bročice, nedovoljno istražen prostor logora III, neistraženo grobište
u Uštici, na Gradini je potrebno, osim istraživanja koja su vršena i uređenja koje je
provođeno, izvršiti sistematsko istraživanje (dosadašnja su ipak bila samo sondažna i određeni
zaključci su izvedeni na bazi sondažnih istraživanja); neistraženi lokaliteti: Dubičke
krečane, Mlaka, Jablanac, Barutana, ekonomije u Bistrici i Gređanima, u Staroj Gradiški
osim uređenja “Kule” potrebno je izvršiti uređenje grobišnog prostora; rijeka Sava kao
grobnica traži takođe naučnu verifikaciju. Osim grobišnih i logorskih lokaliteta potrebna
je i obrada UNS-ovih zatvora i mučilišta, te drugih objekata u samom Jasenovcu, kao i nekih
drugih logora koji su u određenom periodu potpadali pod “Zapovjedničtvo sabirnih logora Jasenovac”.
O metodama terora i mučenja ljudi govore mnogobrojni memoarski zapisi.
Svima zajedničko je: jasenovački logori su deo sistema genocida41 nad Srbima, Jevrejima
i Romima, a isto tako stratište za sve jugoslovenski, antifašistički, komunistički i protuustaški
orjentisane Hrvate i muslimane, kao i pripadnike drugih naroda, etničkih grupa i nacionalnih
manjina. Po okrutnosti, po načinu i perverznosti izvršenja, po broju i opsegu –
zločini u logoru Jasenovac “premašuju svaku ljudsku fantaziju”.Ubijanja iz vatrenog
oružja, ubijanja nožem, maljem, čekićem, motkama, sjekirama, bradvama, ubijanja vešanjem,
davljenjem, spaljivanjem, ubijanja radom, glađu, žeđu, ubijanja zarazama, trovanjima,
ubijanja hladnoćom, mučenja i sadistička iživljavanja – to je bila svakodnevnica jasenovačkih
logora.U logor su dovođene dve kategorije zatočenika: sa osudom i bez osude. Prema
“Zakonskoj odredbi o upućivanju nepoćudnih i pogibeljnih osoba na prisilni boravak u sabirne
i radne logore” trajanje tog boravka je od 3 meseca do 3 godine. Te osude, koje donosi
ustaško redarstvo kao grana UNS-a, predstavljale su farsu, jer svi su bili određeni za
likvidaciju, a “trogodišnjaci” su likvidirani odmah po dolasku u logor.
Lica sa osudama, prolazila su kroz logorske evidencije, koje su, međutim, u dva
navrata temeljito uništene.
Drugu grupu čine lica bez osuda, a radi se o genocidnom umorstvu Srba, Jevreja i
Roma i masovnom logorisanju Hrvata i muslimana i dr. iz krajeva gde se jače razvijao
NOP. Mnogi od ovih transporta i kolona, ne samo da nisu zavođeni u evidencije, nego nisu
ni ulazili u logor, već su vođeni direktno na likvidaciju.
Jedno od pitanja koje se postavlja u vezi sa jasenovačkim logorima je: zašto nije
napadnut i oslobođen logor u toku rata od strane NOV i POJ,pošto, eventualnom likvidacijom
logora, verovatno ne bi bio toliki broj žrtava – podtekst je ovog pitanja.
avatar
Istorija Jugoslavije
Admin

Anzahl der Beiträge : 417
Anmeldedatum : 2009-08-13

http://istorija-jugoslavije.online-talk.net

Na vrh Go down

Share this post on: diggdeliciousredditstumbleuponslashdotyahoogooglelive

Sistem Jasenovackih Koncentsacionalnih Logora :: Komentari

avatar

Komentar on Thu Jan 14, 2010 2:28 pm  Istorija Jugoslavije

Pizanje je aktuelizovano tim više šta je poznato Titovo naređenje od 31. marta 1942. godine, da se
ispita mogućnost napada na jasenovački logor “… ali tako da sigurno uspije”.
Delimičan odgovor nalazimo i u dokumentima, prepisci partizanskih vojnih organa
s obe strane Save, iz kojih proizlazi da s vojnog stanovišta (zbog potrebnih snaga za
napad s obzirom na obrambene snage, strateški položaj i cilj – sačuvati živote logoraša) ne
postoje uslovi da se taj zadatak uspešno ostvari.
Odgovor na ovo pitanje pokušali su dati vojni stručnjaci i istoričari.
Respektabilan je svakako deo odgovora koji govori o odnosu snaga: “Tada
(1942. god., nap. JM) su se u širem rejonu Jasenovca, sa bosanske strane, nalazila tri NOP
odreda, uglavnom na Kozari, a na slavonskoj strani jedan NOP odred, sve skupa oko 3
500 slabo naoružanih partizana sa 300 ranjenika. Tek 21. maja 1942. formirana je krajiška
brigada, a u Slavoniji 11. oktobra 1942. godine 1. slavonska brigada, da bi tek 11. maja
1943. u širem rejonu zapadne Bosne bio formiran 2. bosanski korpus, a 17. maja 1943. u
Slavoniji 1. slavonski korpus, a zajedno su bili slabiji od jedne nemačke divizije. S druge
strane, Koncentracioni logor Jasenovac bio je dobro utvrđen i branjen, a po položaju predstavljao
je nepremostivu prepreku za tadašnje partizanske snage. Reč je o spletu reka Save,
V. i M. Struga, Trebeža, Lonje, Ilove i Une, usred močvarnog Mokrog polja i ravnice
okružene sistemom neprijateljskih uporišta: Novska, Banova Jaruga, Okučani, B. Dubica,
Goilo i čitavim sistemom žandarmerijskih stanica, s mogućnošću brze intervencije jakih
neprijateljskih snaga iz Zagreba, Siska, Sl. Broda, Banja Luke. Svakako ovome treba dodati
i to da se logor Jasenovac nalazio pored najbolje čuvane železničke pruge i puta u
Evropi, Zagreb - Beograd, na čijoj su relaciji od Broda do Zagreba stalno dežurala dva
oklopna voza i dva nemačka bataljona. Dakle, tu su bile stalno angažovane respektabilne
snage, jače od dve divizije (delovi nemačke 718, 189. i 173. divizije), a u 1944.
i još znatnije snage nemačkog 64. rezervnog armijskog korpusa, te 21. i 5. SS armijskog korpusa i
snage domobranskog 2. korpusa (zbora). Sam logor Jasenovac uvek je branilo najmanje 1
500 ustaša Ustaškog obrambenog zdruga, te ustaše 18. ustaške bojne, a duž Save stalno su
patrolirali domobranski i mađarski patrolni čamci."50
U uslovima stalnih likvidacija, promenjivosti sastava pojedinih grupa zatočenika,
razvijenoj doušničkoj ustaškoj organizaciji među logorašima (kriminalci i dr., a često i
drugi logoraši za golu nadu za život, za parče hleba), logoraši, a najbolje se povezuju komunisti,
antifašisti i simpatizeri NOP-a, pokušavaju se organizovati i pružiti otpor. Cilj je
bio preživeti i sačuvati dostojanstvo čoveka. U tim uslovima, koliko je bilo moguće deluje
logorska partijska organizacija komunista, logorski komitet, tzv. kolektivi i ekonomske
zajednice.51
U memoarskoj literaturi nalazimo primere spontanog i organizovanog otpora,
suprotstavljanja, primene uspešnih i neuspešnih pokušaja bekstava, pokušaja organizovanja
pobune (Stara Gradiška) i sl. Izdvajaju se ipak dva organizovana otpora logoraša u Jasenovcu:
proboj iz logora III i logora IV. Prvi, 22. aprila 1945. oko 10 sati i drugi, istog
dana uveče oko 20 sati. Poslednje grupe zatočenika uvidevši da ustaše likvidiraju logor
krenuli su goloruki na juriš. Od preko 1 000 zatočenika logora III, nešto preko pola pošlo
je u proboj, a živih je ostalo 80; od 167 zatočenika “Kožare” 11 je ostalo živih.52
Jasenovački logori oslobođeni su, prestali su postojati, tek u završnim
operacijama za oslobođenje zemlje: jedinice 25. udarne brodske brigade 28. divizije 2. jugoslovenske
armije zauzele su 23. aprila logor u Staroj Gradiški, a jedinice 4. srpske brigade
21. srpske udarne divizije 1. jugoslovenske armije 2. maja 1945. ušle su u logor Jasenovac.

Uz niz ostalih pitanja o jasenovačkim logorima koja traže decidnije i argumentovanije
odgovore (zašto nisu sačuvani logorski objekti? zašto ne postoji popis žrtava? odakle
su dolazili transporti u Jasenovac? šta se čini i zašto nije više učinjeno na istraživanju?
šta je bilo s ustaškim koljačima i koliko ih je odgovaralo za zločine?54 itd.)55 jedno pitanje
se posebno nameće svojom svakodnevnom medijskom prisutnošću: radi se o pitanju broja
žrtava u jasenovačkim logorima. Nažalost, ovo pitanje nije ostalo u domenu naučnih istraživanja,
već je postalo elemenat sučeljavanja nacionalističkih strasti, dnevnopolitičkog
“prepucavanja” i politikanstva, instrument falsifikatora i manipulatora: kako onih koji minimalizuju
i govore o 40 000 žrtava, isto tako i onih koji tvrde da je preko milion ljudi
ubijeno – i jedni i drugi na prvo mesto, ili kao gotovo jedine žrtve, stavljaju žrtve iz redova
vlastite nacije.
Pitanje broja žrtava56 prisutna je gotovo u svakom radu na temu logora, u gotovo
svim obimnijim memoarskim zapisima, u mnogim istoriografskim publikacijama. često su
to voluntarističke i ishitrene procene, bez adekvatne argumentacije.
Budući da dokumenata fundamentalnog karaktera gotovo i nema (originalna logorska
dokumentacija, izveštaji ustaških ustanova na raznim nivoima o logoru Jasenovac),
nužno je prići sistematskom, interdisciplinarnom, izučavanju. Obzirom na različite veličine,
dokaze i “dokaze”, nekritička usvajanja iznesenih (i nestručno) podataka, smatramo da
se o broju žrtava ne mogu davati paušalne procene, da svaka žrtva traži punu identifikaciju.
Teško da će se ikada precizno izvršiti identifikacija svih stradalih u jasenovačkim logorima,
ali ostaje dug i obaveza i sadašnjim i budućim istraživačima, istoričarima, stručnjacima
iz drugih oblasti, dug institucija države (država) i njenih organa, dug nacije da
se imenuju žrtve (izvrši identifikacija) sa šta je moguće većim procentom, odnosno sa šta
manjom marginom (praznim, belim prostorom) nepoznatih (neidentifikovanih), sa šta manom
mogućnošću manipulacije.

***
Ovaj osvrt na sistem jasenovačkih logora, dotiče se samo nekih pitanja, i obzirom
na njegov karakter (uvodni, obzirom na temu rada) nećemo ga šire elaborirati, pogotovo
nećemo ulaziti u opise logorskih objekata, metode mučenja i oblike likvidacije, masovne i
pojedinačne zločine, uslove života i rada zatočenika itd. (šta je tema monografske obrade
jasenovačkih logora ili priloga izučavanju određenih pitanja).
Iako je, kako ćemo videti iz ovog rada, suprotno uvreženom mišljenju, dosta pisano
o jasenovačkim logorima (značajan broj bibliografskih jedinica), nedostaje ipak, kako
sistematsko, naučno istraživanje pojedinih pitanja, tako i kvalitetna sinteza (monografskaobrada).

Nastavak slijedi

Na vrh Go down

Vidi prethodnu temu Vidi sljedeću temu Na vrh


 
Permissions in this forum:
Ne možete odgovoriti na teme ili komentare u ovom forumu